اصفهان درآمد و افغانان به‌سوى فارس منهزم گشتند . در آن هنگام شاه طهماسب كه در تهران بود به سرعت خود را به پايتخت رسانيد و در هشتم جمادى الاولى به اصفهان آمد و به ديدار مادر پير خود كه هفت سال بود به لباس مبدل ، كنيزى مىكرد نايل گشت . جنگ ميله در سال 500 ق . م . عده‌اى از مردم يونان به تحريك آريستاگراس حاكم ميله شورش كردند و سپاهيان داريوش كبير ، اين شورش را با شكست سپاهيان متحد آنها در نزديكى ميله درهم شكستند . جنگ‌نامه جنگ نمارق جنگ بين ايرانيان و اعراب در نمارق ( شهرى نزديكى كوفه ) كه مثنى و ابو عبيدهء ثقفى ؛ ايرانيان را شكست داده و آنها را به اسارت گرفتند . جنگ نهاوند جنگ بزرگ بين ايرانيان و اعراب بود كه در سال 21 ه . مقارن با 622 م . در حوالى شهر نهاوند اتفاق افتاد . لشكر ايران باوجود افزونى شمار آن ، حالت دفاعى به خود گرفته ، از پشت سنگرها نبرد مىكردند و مىخواستند به اين شيوه اعراب را خسته كنند . در اين موقعيت لشكر عرب از نظر تغذيه مشكل داشت . ايرانيان فريب خورده از سنگرهاى خود بيرون آمدند ، ناگهان اعراب برگشته حمله سختى نمودند و ايرانيان شكست خوردند و نعمان كشته شد و حذيفة ابن اليمان به‌جاى او نشست ، ولى كشته شدن نعمان تغييرى در وضع جنگ نداد و ايرانيان شكست خوردند . نتيجهء اين جنگ به قدرى درخشان بود كه اعراب آن را فتح الفتوح ناميدند . جنگ واجرود آخرين جنگ ايران و عرب كه در 643 م . در واجرود در ميان قزوين و همدان روى داد . سردار سپاه ايران اميرى ديلمى به نام مونا بود كه دو سردار ديگر به نام اسفنديار ، برادر رستم فرخزاد ، و فرخان زيبندى افتاد و لشكر منظم ايران پراكنده گشت . اعراب پس از اين فتح بود كه به شهرهاى ايران سرازير شده و شهرها را پس از ديگرى مىگشودند . جنگ والرين اين جنگ دومين جنگ ميان ايران و روم در زمان شاپور اول بود و مدت دو سال از 258 تا 260 ميلادى به‌طول انجاميد . شاهپور از فرات گذشت و انطاكيه را متصرف شد . چون والرين امپراتور روم از اين واقعه اطلاع يافت با قوايى فراوان عازم آسياى صغير شد و به محاصرهء انطاكيه پرداخت و آنجا را گرفت و به‌دنبال سپاهيان ايران شتافت تا به ادس مركز تجمع ايشان رسيد . شاپور قواى روم را طورى تحت محاصره درآورد كه راه فرار بر روميان بسته و والدين اسير شد . گرفتارى و اسارت والرين و درهم شكستن قواى وى توسط شاپور اول موجب ازدياد شوكت و عظمت دولت جديد التأسيس ساسانى در انظار مردم آن دوران گرديد . شاپور پس از اسارت والرين سير پاريس يكى از مردم انطاكيه را به امپراتورى روم برگزيد و آن‌گاه به آسياى صغير رفت و كاپادوكيه و ساير نقاط آنجا را به تصرف درآورد . وقتى شاپور از جنگ با روميها از طريق آسياى صغير به ايران مراجعت مىكرد . باروبنهء او را جمعى از اعراب به فرمان ادناتوس امپراتور تدمر كه خصومتى با شاه ايران داشت ، زدند و سپاهيان ايران با تحمل رنج و مشقت فراوان و دادن تلفات بسيار به ايران بازگشتند و ادناتوس به‌دنبال آنها شتافت و